مرتضى مطهرى
58
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي )
بزرگتر قرار گرفته است ؛ و دو كلى عام و خاص من وجه مانند دو دايرهاى هستند كه متقاطعند و با دو قوس يكديگر را قطع كردهاند . در ميان كليات فقط همين چهار نوع نسبت ممكن است برقرار باشد ؛ نسبت پنجم محال است ، مثل اين كه فرض كنيم يك كلى شامل هيچيك از افراد ديگرى نباشد ولى ديگرى شامل تمام يا بعضى افراد آن بوده باشد . كلّيات خمس از جمله مباحث مقدماتى كه منطقيين معمولًا آن را ذكر مىكنند مبحث « كلّيات خمس » است . بحث كليات خمس مربوط است به فلسفه نه منطق . فلاسفه در مباحث « ماهيّت » به تفصيل در اين مورد بحث مىكنند . ولى نظر به اين كه بحث دربارهء « حدود » و « تعريفات » متوقف به آشنايى با كليات خمس است منطقيّين اين بحث را مقدمه براى باب « حدود » مىآورند و به آن نام « مدخل » يا « مقدّمه » مىدهند . مىگويند هر كلى را كه نسبت به افراد خود آن كلى در نظر بگيريم و رابطهاش را با افراد خودش بسنجيم از يكى از پنج قسم ذيل خارج نيست : 1 . نوع 2 . جنس 3 . فصل 4 . عرض عام 5 . عرض خاص زيرا يا آن كلى عين ذات و ماهيت افراد خود است و يا جزء ذات و يا خارج از ذات ، و آنكه جزء ذات افراد خود است يا اعمّ است از ذات و يا مساوى است با ذات ، و همچنين اگر خارج از ذات باشد يا اعمّ از ذات است يا مساوى با ذات . آن كلى كه تمام ذات و تمام ماهيت افراد است « نوع » است ، و آن كلى كه جزء ذات افراد خود است ولى جزء اعم است « جنس » است ، و آن كلى كه جزء ذات افراد است ولى جزء مساوى است « فصل » است ، و آن كلى كه خارج از ذات افراد است ولى اعمّ از ذات افراد است « عرض عام » است ، و آن كلى كه خارج از ذات افراد است ولى مساوى با ذات است « عرض خاص » است .